به تازگی گزارشی منتشر شده که در آن میزان یارانه پرداختی آشکار و پنهان برآورد شده است. برآورد‌ها نشان می‌دهد، مجموع یارانه آشکار و پنهان برابر ۸۹۰ هزار میلیارد تومان است که این رقم معادل ۱۰.۹ میلیون تومان یارانه اعطایی به ازای هر فرد و تقریباً ۲.۲ برابر بودجه سالانه کشور است.

به گزارش «تابناک اقتصادی»؛ به تازگی گزارشی توسط دفتر اقتصاد کلان معاونت هماهنگی برنامه و بودجه سازمان برنامه و بودجه کشور منتشر شده که در آن میزان یارانه پرداختی آشکار و پنهان برآورد شده است.

در مقدمه این گزارش آمده است، دو وظیفه عمده دولت‌ها، ارائه کالای عمومی و اجرای سیاست‌های بازتوزیعی جهت حمایت از قشرهای کم برخودار است. سیاست‌های بازتوزیعی با هدف افزایش عدالت اجتماعی و حمایت از قشرهای آسیب پذیر انجام می‌پذیرند و یارانه در واقع ابزار اجرای این سیاست هاست.

یارانه‌ها به دو گروه عمده پرداخت می‌شوند: اول تولیدکنندگان؛ این پرداخت‌ها به دلیل سیاست حمایتی دولت جهت ارائه کالا و خدمات تولید به قیمتی پایین‌تر از ارزش بازاری یا بهای تمام شده آن‌ها مستقیم به بنگاه‌های اقتصادی پرداخت می‌شوند.

دوم مصرف کنندگان: این پرداخت‌ها به منظور حمایت از گروه‌های خاصی از مردم نقدی یا غیرنقدی انجام می‌شود. پرداخت‌هایی به عنوان یارانه، طبقه بندی می‌شوند که به افراد غیرکارکن دولت انجام شده و در برابر انجام کار صورت نگرفته باشند.

پرداخت یارانه در اقتصاد ایران سابقه طولانی دارد و در اسناد بالادستی مانند قانون اساسی، برنامه‌های پنج ساله توسعه و قوانین بودجه سالیانه مورد توجه سیاستگذار بوده است. در اصل بیست و نهم قانون اساسی، برخورداری از تأمین اجتماعی به عنوان حق مردم شناخته و دولت موظف شده با مشارکت مردم خدمات حمایتی برنامه‌های تأمین اجتماعی را فراهم کند.

همچنین در اصل چهل و سوم قانون اساسی تأمین نیاز‌های اساسی مردم (مسکن، خوراک، پوشش، بهداشت و آموزش و پرورش و امکانات لازم برای تشکیل خانواده) مورد تأکید قرار گرفته است؛ بنابراین، قانون اساسی به عنوان اصلی‌ترین سند قانونی کشور، دولت را به بسترسازی جهت اعطای هدفمند یارانه با تأکید بر تأمین اجتماعی و حمایت از قشرهای آسیب پذیر ملزم کرده است.

در برنامه‌های پنج ساله توسعه اقتصادی ـ اجتماعی نیز این اهداف حمایتی دنبال و سیاست‌های اجرایی آن ارائه شده است. بررسی برنامه‌های پنج ساله نشان می‌دهد زمینه هدفمند کردن یارانه‌ها و تمرکز آن بر قشرهای هدف، از برنامه اول همواره مورد توجه قانونگذار بوده، اما پیشرفت این سیاست سرعت مناسبی نداشته است.

در یک سال چقدر یارانه پیدا و پنهان به مردم  داده می‌شود؟

نتایج این گزارش نشان می‌دهد، برآورد «میزان یارانه‌های پنهان پرداخت شده» توسط دولت در بودجه ۱۳۹۸ به شرح جدول زیر و بالغ بر ۶۴۹ هزار میلیارد تومان است. همانطور که از جدول زیر مشخص است، بیش از ۹۲ درصد، معادل حدود ۶۰۰ هزار میلیارد تومان از کل یارانه پنهان مربوط به حامل‌های انرژی شامل فرآورده‌های نفتی، گاز طبیعی و برق است.  

میزان یارانه‌های بودجه‌ای احصا شده ۱۰۰ هزار میلیارد تومان در سال ۱۳۹۸ است. مجموع یارانه‌های فرابودجه‌ای از محل صندوق‌های فرابودجه ای، منابع نهاد‌های عمومی غیردولتی و شرکت‌های دولتی ۱۴۰ هزار میلیارد تومان در سال تخیمن زده می‌شود. در نتیجه، جمع یارانه‌های آشکار به ۲۴۰ هزار میلیارد تومان می‌رسد.

سهم هر نفر از یارانه پیدا و پنهان چقدر است؟

برآورد انجام شده در این گزارش نشان می‌دهد، در سال ۱۳۹۸، مجموع یارانه آشکار و پنهان برابر ۸۹۰ هزار میلیارد تومان،  معادل ۱۰.۹ میلیون تومان یارانه اعطایی به ازای هر فرد و تقریباً ۲.۲ برابر بودجه سالانه کشور است.

آیا سازوکار توزیع یارانه‌ها که باید منجر به بهبود شاخص‌های رفاهی شود، کارایی مناسبی دارد؟

نتایج این گزارش نشان می‌دهد، سازوکار توزیع یارانه‌ها ـ که باید منجر به بهبود شاخص‌های رفاهی شود ـ کارایی مناسبی ندارد و اصابت آن به قشرهای هدف اندک است، به طوری که منابعی که با هزینه فراوان و در بعضی موارد به بهای ایجاد ناپایداری در نهاد‌های مالی کشور تأمین می‌شوند در نهایت اثر متناسبی بر افزایش رفاه قشرهای آسیب پذیر ـ که عموما هدف طرح هستند ـ ندارند. بنابراین، لازم است در چارچوب اصلاحات ساختاری نظام فعلی یارانه‌ای کشور بازنگری شود.

چه اصلاحاتی باید در نظام یارانه‌ها صورت بگیرد؟

اهم اصلاحات مورد نیاز در نظام یارانه‌ای شامل سه مورد است که عبارتند از: تغییر در نحوه پرداخت یارانه از غیرنقدی به نقدی، حذف یارانه اعطایی از منابع ناپایدار و بهبود فرآیند استحقاق سنجی.

همان گونه که عنوان شد، یکی از پیشنهاد‌های این گزارش برای اصلاح نظام یارانه‌ای فعلی، تغییر در نحوه پرداخت یارانه از غیرنقدی به نقدی است.

جدول زیر توزیع یارانه پنهان مستقیم خانوار‌ها در دهک‌ها را بررسی کرده است. در توضیح یارانه پنهان مستقیم باید گفت: یارانه‌ای است که به خانوار‌ها اعطا می‌شود و مقدار یارانه پنهان بنگاه‌ها لحاظ نمی‌شود. بررسی‌های این گزارش نشان می‌دهد که عمده یارانه‌های پنهان مستقیم به خانوار‌های پردرآمد می‌رسد؛ برای نمونه، از مجموع ۱۲۳ هزار میلیارد تومان بنزین، حدود ۱۱ هزار میلیارد تومان سهم سه دهک پایین (کم درآمد) و حدود ۶۷ هزار میلیارد تومان سهم سه دهک بالا (پردرآمد) است. در کالا‌های اساسی که عمدتا باید دهک‌های پایین از آن استفاده کنند و بیشتر از یارانه آن‌ها بهره ببرند، سهم سه دهک نخست حدود ۶.۵ هزار میلیارد تومان و سهم سه دهک بالا حدود ۱۸ هزار میلیارد تومان است. در مجموع باید گفت، از میان ۲۴۹ هزار میلیارد تومان یارانه پنهان مستقیم، ۱۵.۸ هزار میلیارد تومان به سه دهک کم درآمد‌ می‌رسد و رقم ۱۲۱ هزار میلیارد تومان سهم سه دهک پردرآمد می‌شود.

همان گونه که در جدول زیر می بینید، متوسط سهم هر خانوار حاضر در دهک اول از یارانه‌های پنهان ۳.۲ میلیون تومان در سال و سهم هر خانوار حاضر در دهک دهم از یارانه‌های پنهان ۲۱.۳ میلیون تومان در سال است. نتیجه آن که متوسط دریافتی یارانه پنهان دهک دهم بیشتر از هفت برابر متوسط دریافتی دهک اول است. این اعداد گواه توزیع ناعادلانه یارانه پنهان از جمله یارانه انرژی، کالای اساسی و داروست که می‌توان به آسانی و به کمک یک نظام باز توزیع کارآمد و عادلانه مکانیزم‌هایی طراحی کرد که دهک‌های پایین از این یارانه بیشتر بهره‌مند شوند.

 

نتیجه آن که لازم است با تغییر سیاست‌های حمایتی و اصلاح نظام یارانه ای، نقش بازتوزیعی این منابع را به خصوص برای دهک‌های پایین درآمدی محسوس‌تر نمود. اصلاح نظام بازتوزیع یارانه‌ها می‌تواند بدون صرف منابع جدید و تنها با بهبود مکانیزم تخصیص یارانه حمایت بهتری از قشرهای آسیب پذیر را به وجود آورد.