1394/01/15  آب‌وهوای ساحلی‌اش به کنار، مراکز خرید، هتل‌ها، رستوران‌ها و حتی تاکسی‌هایش جور دیگری به نظر می‌آمدند؛ نزدیک‌ترین شکل و محتوا به آن‌طرف آب. نمونه‌ای کوچک از آینده مدرنی که بسیاری از سرمایه‌گذاران ایرانی که بیش از حضور در ایران، در سفرهای خارجی به‌سر می‌برند برای فردای کشورشان در ذهن داشتند. هرچند کیش شناخته‌شده‎ترین و از قدیمی‌ترین مناطق آزاد تجاری و توریستی ایران است، اما حالا دیگر سال‌هاست در این مسیر تنها نیست؛ برادرخوانده‌ها و خواهرخوانده‌هایی در جاهای مختلف ایران دارد که روز‌به‌روز به آنچه در روز پیدایش در تصور خالقان‌شان بود نزدیک‌تر می‌شوند،شهرهای مدرن ایرانی. منطقه آزاد تجاری-صنعتی انزلی یکی از همین مناطق است. جایی در فاصله کمتر از پنج ساعت از پایتخت، که این روزها گفته می‌شود در حال تبدیل شدن به بهشت سرمایه‌گذاری‌های کوچک و بزرگ است.


منطقه آزاد؟ منظورمان چیست؟
وقتی می‌گوییم منطقه آزاد دقیقا از چه سخن می‌گوییم؟ آیا معیارهای «آزادی» در این مناطق متفاوت است؟ پاسخ مثبت است، معیارهای آزادی اقتصادی در مناطق آزاد و تجاری چندان نسبتی با سایر نقاط ایران ندارد. منطقه آزاد در تعریف پذیرفته‌شده جهانی، به یک محدوده حراست‌شده بندری یا غیربندری گفته می‌شود که قوانین و مقرراتش با قوانین مرسوم کشور میزبان متفاوت است. این عدم شمول قوانین فرصت‌هایی را برای فعالان اقتصادی ایجاد می‌کند که چندمتر آن‌سوتر در کشور میزبان به آرزو می‌ماند.
افرادی که در مناطق آزاد سرمایه‌گذاری می‌کنند معمولا از انواع معافیت‌های مالیاتی و بخشودگی سود و عوارض گمرکی برخوردار می‌شوند. تشریفات ارزی، اداری و مقررات دست‌وپاگیر و مانع‌تراشی‌ها از جلوی پایشان برداشته می‌شود و می‌توانند به سادگی کار صادرات و واردات‌شان را تسریع و با جذب سرمایه‌گذاری خارجی و انتقال فناوری به توسعه سرزمین میزبان کمک کنند. بازی برد-بردی که سود حاصل از آن تمامی طرف‌های معامله را راضی می‌کند. در ایران، از اواسط دهه 70 به دنبال تصویب قانون تشکیل مناطق آزاد و ویژه اقتصادی تا کنون هفت منطقه شامل کیش، قشم، چابهار، ارس، اروند، ماکو و البته انزلی تشکیل شده‌اند که هر یک فرصت‌هایی طلایی در اختیار سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی قرار می‌دهند که در این میان منطقه آزاد انزلی به عنوان نزدیك‌ترین منطقه آزاد به پایتخت كشور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.


روزی که انزلی آزاد شد
داستان منطقه آزادشدن انزلی به میانه دهه 70 بازمی‌گردد. فروپاشی شوروی و در پی آن تغییر و تحولات ساختاری روابط بین‌الملل در منطقه قفقاز و کشورهای حاشیه دریاچه کاسپین، چشم بسیاری از سرمایه‌گذاران را به این منطقه جغرافیایی جلب کرد. همزمانی این واقعه با اجرای سیاست‌های بازسازی ایران در دوران پس از جنگ تحمیلی و نیاز کشور برای ورود به اقتصاد جهانی، جلب سرمایه و آوردن دانش و تکنولوژی جدید و حرکت در مسیر توسعه دوباره، طرح تشکیل مناطق آزاد را به پروژه‌ای ملی تبدیل کرد. این چنین بود که سال 1375، در پی سفر رییس‌جمهوری وقت به استان گیلان و با توجه به خواست همگانی اهالی منطقه، هیات دولت در جلسه‌ای تشکیل منطقه ویژه اقتصادی بندرانزلی را در دو بخش جداگانه به تصویب رساند. مهندس اشکان قشقایی، دبیر انجمن سرمایه‌گذاران و کارآفرینان منطقه آزاد انزلی درباره شرایط منطقه در آن روزها به همشهری می‌گوید: این منطقه زمانی که به عنوان منطقه ویژه گمرکی تعیین شد، حدود ۱۴۰ هکتار زمین فنس‌کشی شده بود که قرار شده بود در آینده در آن نوعی گردش کالا جریان پیدا کند. مدتی گذشت تا اینکه عده‌ای سرمایه‌گذار پروژه کاسپین و ستاره شمال را آغاز کردند اما هنوز راه درازی تا تبدیل این منطقه به منطقه آزاد باقی بود.


غرش شیری که دیگر بی یال و کوپال نیست
منطقه ویژه اقتصادی انزلی عمری هفت ساله داشت. در این مدت پروژه‌های زیادی در منطقه آغاز شد تا سرانجام در سال 1382، همزمان با آغاز پروژه ونوس، تلاش‌هایی در مجلس آغاز شد تا بلکه این منطقه ویژه اقتصادی بتواند در موج تبدیل مناطق ویژه اقتصادی به مناطق آزاد تجاری سهمی داشته باشد. این‌چنین بود که همزمان با تبدیل سه منطقه ویژه اقتصادی جلفا، اروند و ارس به مناطق آزاد، بندر انزلی نیز به عنوان منطقه آزاد تعیین شد. یک‌سال بعد اساسنامه سازمان منطقه آزاد تجاری صنعتی انزلی مورد تصویب هیات وزیران قرار گرفت و با تعیین محدوده منطقه آزاد تجاری صنعتی انزلی در سال ۸۴، این منطقه در سه بخش و محدوده مجزای بندری؛ اداره کل بنادر و کشتیرانی استان، شهرک صنعتی انزلی و محدوده منطقه ویژه اقتصادی سابق انزلی با مساحت ۳۲۰۰ هکتار خشکی و تا عمق دو کیلومتر از دریا در طول ۲۰ کیلومتر از حاشیه دریای کاسپین به رسمیت شناخته شد. محدوده‌ای که اردیبهشت ماه امسال، با الحاق بخش‌های دیگری از مناطق اطراف از جمله کل محدوده فرودگاه بین‌المللی سردار جنگل رشت به مساحت ۲۲۳ هکتار، با مصوبه وزیران عضو شورای هماهنگی مناطق آزاد تجاری‌- صنعتی و ویژه اقتصادی همچنین تایید رییس‌جمهوری به بیش از ۹۶۰۰ هکتار افزایش یافت. قشقایی درباره تغییرات منطقه آزاد طی سال‌های اخیر می‌گوید: شرایط امروز منطقه با یک دهه قبل تفاوت‌های چشمگیری کرده است. آن زمان با وجود اینکه گفته می‌شد انزلی منطقه آزاد است، هنوز محدودیت‌های زیادی از نظر اقتصادی در آن وجود داشت. مثلا خاطرم هست همراه مسافر، حق ورود کالا وجود نداشت، یا اینکه هنوز ورود خودرو آزاد نشده بود. مثل یک شیر بی یال و کوپال بود. اما کم‌کم با آغاز کار‌ها و گسترش پروژه‌های عمرانی در منطقه، شرایط تغییر کرد، چنانکه از دو سال پیش اجازه تردد خودروهای خارجی در منطقه صادر شد و این موضوع به تغییر چهره شهر کمک بسیاری کرد.


نقش و تاثیر منطقه آزاد در زندگی مردم عادی
تحول و حرکت به سمت مدرنیزاسیون مناطق جغرافیایی، تاثیری غیرقابل انکار بر زندگی ساکنان و بومیان منطقه دارد. این تغییرات گاه مثبت و گاه منفی است و به نسبت مثبت و منفی بودنش، رضایت و عدم رضایت بومیان را در پی دارد. منطقه آزاد انزلی از جمله پدیده‌هایی است که بسیاری از ساکنان از ایجاد آن احساس رضایت دارند، چراکه وجود و تجهیز روزانه منطقه آزاد به امکانات مختلف فرهنگی، اقتصادی و رفاهی، آنان را نیز بی نصیب نگذاشته است. مردم مناطق تحت پوشش منطقه آزاد سال‌هاست می‌توانند کالاهای مورد نیاز و روزمره خود را با قیمت مناسب و کمتر از قیمت عادی بازار تهیه کنند. با جذب گروه بسیاری نیروی کار از مردم بومی منطقه، بسیاری از آنان از معافیت‌های مالیاتی در حقوق و مزایای خود برخوردارند و آزادسازی منطقه، باعث جذب سرمایه‌گذاری‌های کلان در فرصت‌های بومی و فردی آنان همچنین بالفعل شدن پتانسیل‌های مهجور منطقه شده است. برپاشدن کلاس‌های آموزش صنایع دستی، توسعه و بهبود بهداشت عمومی و مکانیزه‌شدن مدارسی که در حوزه منطقه هستند از جمله تحولات مهم فرهنگی و اقتصادی است که زندگی بومیان انزلی را دگرگون کرده و بهبود بخشیده است.


منطقه آزادی که می‌تواند آزادتر باشد
این روزها بیش از یک دهه از تولد منطقه آزاد انزلی می‌گذرد. شرایط منطقه با روزهای نخست قابل مقایسه نیست. حالا مسافران می‌توانند بدون عوارض گمرکی تا سقف ۸۰ دلار کالا وارد کشور کنند، ورود انواع خودروهای خارجی بدون عوارض گمرکی و با قیمتی حدود نصف بازار داخلی از اسکله منطقه آزاد انزلی امکان‌پذیر است، امکان خروج کالاهای گمرکی در چندمرحله فراهم شده و کالاهای وارداتی از مالیات‌های دولتی معاف هستند، اما هنوز هم این منطقه کارهای بسیاری برای تبدیل به بهشت سرمایه‌گذاری ایران در پیش دارد. موضوعی که به گفته قشقایی چندان دور از انتظار نیست. او درباره اینکه آیا انزلی به تصور و رویایی که از یک منطقه آزاد کامل در ذهن داریم رسیده است یا نه می‌گوید: متاسفانه فعلا نه، چون در بسیاری موارد به اصطلاح شترمرغی عمل می‌شود؛ بخشی از این کمبود‌ها ناشی از سیاست‌های کلی و برخی دیگر مربوط به تصمیم‌گیری‌های داخلی منطقه است، درحالی که اگر تمام قوانین درنظر گرفته شده برای منطقه آزاد صددرصد و کامل اجرا شود هیچ مشکلی وجود نخواهد داشت. رییس منطقه آزاد، مانند رییس‌جمهور این ناحیه کوچک و تصمیم‌گیرنده تمام امور است. اما متاسفانه قوانینی که در این زمینه‌ها مصوب شده از طرف بانک‌ها و ادارات محلی به‌درستی اجرا نمی‌شود و سنگ‌اندازی‌هایی در برخی امور دیده می‌شود. گاهی فقط داشتن یک تعامل خوب بین ادارات کافی نیست و همکاری کامل مدیران برای رسیدن به نتیجه مطلوب ضروری است. قشقایی در عین حال، از برداشته‌شدن گام‌هایی تازه در منطقه آزاد خبر می‌دهد که به عقیده او بسیار امیدوارکننده هستند: اخیرا با تلاش‌های مهندس رضا مسرور مدیرعامل سازمان منطقه آزاد انزلی، آقای مهندس سقایی معاون اقتصادی و سرمایه‌گذاری و با هماهنگی انجمن سرمایه‌گذاران و کارآفرینان به عنوان نماینده بخش خصوصی، برای اولین بار در منطقه «کارگروه حمایت از تولید» راه‌اندازی شده که با تشکیل جلساتی راهگشا آرام آرام مشغول رفع موانع کار و تولید هستند. موضوعی که در تاریخ منطقه آزاد گامی بلند و کم‌نظیر محسوب می‌شود. بر اثر این جلسات و گفت‌وگوها تعامل بسیار خوبی میان سازمان، بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران ایجاد شده که به اعتمادسازی و گسترش حضور این بخش در منطقه آزاد کمک شایان توجهی خواهد بود.


آزادی بی حد و مرز؛ فرصت یا تهدید؟
اگر منطقه آزادی همچون کیش به دلیل جزیره بودن مرزی آبی و مشخص با سایر نقاط ایران دارد، مناطق آزادی همچون انزلی، با مشکل تعیین حد و مرز آزادی اقتصادی مواجه هستند و گاهی این تفاوت‌‎ها ایجاد مشکل می‌کند. منطقه آزاد انزلی به علت تراکم زیاد و تمرکز جمعیت منطقه و نداشتن حصار مشخص در اطرافش مرز مشخصی ندارد. چنانکه حتی در بعضی از مناطق خطی که به عنوان خط مرزی منطقه روی نقشه‌ها تعیین شده است، در عالم واقع، از وسط یک منزل مسکونی گذشته است. موضوعی که دو نیمه یک خانه را مشمول دو نوع قانون متفاوت می‌کند. قشقایی با اشاره به این تفاوت‌ها می‌گوید: مثلا کسانی که کارمند منطقه آزاد باشند، مالیات بر حقوق ندارند؛ حال شرایطی را درنظر بگیرید که دو همسایه، یکی در منطقه آزاد کار کند و دیگری نه. از این موارد در منطقه آزاد انزلی کم نیست. یکی دیگر از مشکلات ما، یکسان نبودن تعرفه‌های مناطق آزاد مختلف است که باعث تفاوت قیمت در مناطق گوناگون کشور می‌شود، چنانکه مثلا قیمت یک ماشین خارجی در کیش با قیمت همان ماشین در انزلی متفاوت است.! این درحالی است که اگر با تدبیر مسوولان قانونی برای یکسان‌سازی تعرفه‌ها تصویب و اجرا شود، این مشکلات حل می‌شود. البته دولت مناطق آزاد را به عنوان پایلوتی آزمایشی برای سنجش چشم‌انداز سال ۱۴۰۴ قرار داده تا برای آمادگی درک دورانی که کل کشور شامل این مقررات شود، آزمون و خطاهای لازم را در این نواحی انجام داده باشد.


خبرهای خوبی از آینده منطقه آزاد
همین چندهفته پیش بود که اسحاق جهانگیری معاون اول رییس‌جمهوری در جریان سفر به گیلان با مسوولان سازمان منطقه آزاد انزلی نیز مذاکراتی داشت. مذاکراتی که گفته می‌شود امیدواری‌هایی را به وجود آورده تا منطقه آزاد انزلی تا چندسال دیگر شاهد آغاز به کار «بندر کاسپین» یکی از بزرگ‌ترین و قوی‌ترین بنادر اقتصادی شمال کشور باشد. بسیاری از فعالان اقتصادی منطقه انزلی معتقدند در دو سال اخیر، سرعت تحولات در این منطقه بالاتر رفته است. به گفته آنان برخلاف دولت قبل که دستورالعمل مدیران منطقه فقط این بود که به منطقه بیایند و بروند، اکنون با توجه به اینکه ارتقای مدیران بر اساس لیاقت و عملکردشان اتفاق می‌افتد، مسوولان تلاشی جدی‌تر را برای موفقیت و پیشرفت منطقه در دستورکار قرار داده‌اند. موضوعی که به تحقق نتایجی ملموس در روند پیشرفت مناطق آزاد تبدیل شده است؛ بنابر شنیده‌ها، منطقه آزاد انزلی قرار است به زودی میزبان برخی مقامات سیاسی و اقتصادی آسیای میانه باشد که برای بررسی فرصت‌های سرمایه‌گذاری در منطقه به ایران خواهند آمد. به گفته مهندس قشقایی: در اردیبهشت 13۹۴ قرار است کشورهای عضو (CIS) کناره دریای کاسپین، به دعوت ایران در استان گیلان دور هم جمع شوند، تا علاوه بر امضای چندین تفاهم‌نامه همکاری بین این کشور‌ها با سازمان منطقه آزاد تجاری انزلی، تجار و بازرگانان دو طرف نیز بتوانند یکدیگر را پیدا کنند و در کنار صادرات کالا، حفظ منافع و بازگشت سرمایه به‌درستی و با نظارت کامل انجام شود.
در کنار خرید و فروش کالا، یکی دیگر برنامه‌های منطقه آزاد انزلی، توسعه گردشگری و جذب توریست است. گردشگرانی از داخل و خارج ایران که بتوانند در ایام تعطیلات از فضا و امکانات منطقه استفاده کنند. حمایت از واحدهای تجاری منطقه آزاد برای آنکه در کنار فروش کالای خارجی با قیمت مناسب، تلاش‌هایی را برای صادرات کالا به کشورهای دیگر آغاز کنند نیز از دیگر برنامه‌های پیش روی سازمان منطقه آزاد انزلی است که در سال 1394 پیگیری خواهد شد.

حالا دوسالی هست که خیابان‌ها و جاده‌های استان گیلان میزبان نمونه‌های مختلفی از «خودروهای منطقه آزاد انزلی» است. از اردیبشهت‌ماه ۱۳۹۱ بود که پلاک منطقه آزاد انزلی رونمایی شد و آرام‌آرام ماشین‌های خارجی لوکس با پلاک لاتین این منطقه به جاده‌ها و خیابان‌های استان گیلان آمده‌اند. اگر شما بخواهید یکی از خودروهای روز دنیا مثل بوگاتی، مزدا، بنز، پورشه و امثال اینها را با پلاک منطقه آزاد سوار شوید، هزینه‌ای بسیار کمتر از خرید این اتومبیل‌ها در سایر نقاط کشور می‌پردازید، چراکه خودروهای منطقه آزاد همگی از محدودیت‌های رایج وارداتی معاف هستند، شرایطی که مطمئنا در درازمدت و با گسترش استفاده از این دست محصولات، باعث بهبود امنیت جاده‌ای، رونق شبکه حمل‌ونقل، افزایش جذب گردشگر و در مجموع رونق اقتصادی منطقه می‌شود. البته این خودرو‌ها از شعاع 50 کیلومتری منطقه آزاد محدودیت تردد دارند. محدودیتی که در پایان هر مسیر با تابلو به اطلاع رانندگان می‌رسد. روی تمام این خودرو‌ها دستگاه GPS نصب می‌شود و مالکان ملزم به رعایت این محدوده هستند چراکه در صورت خروج از محدوده تعیین‌شده ضمن اعمال جرائم سنگین، توسط پلیس توقیف و طبق قانون قاچاق با آنان برخورد می‌شود. البته از مدتی پیش، زمزمه‌هایی به گوش می‌رسد که به‌زودی تمامی نقاط استان گیلان به عنوان محدوده تردد خودروهای منطقه آزاد درنظر گرفته شود، اما فعلا محدودیت‌های پیشین پابرجاست. یک نکته جالب دیگر این است که مالکان این اتومبیل‌ها حتما باید از آن استفاده کنند، بنابراین اگر مثلا یک ماه در پارکینگ بماند، از طرف منطقه آزاد پیگیر خواهند شد که چرا ماشین درحال حرکت نیست!